Treftadaeth y Byd i’r Genedl   
Gwybodaeth i ymgeiswyr ar gyfer rhestr betrus newydd y Deyrnas Unedig 
Mawrth 2010   

Ein nod yw gwella ansawdd bywyd i bawb trwy weithgareddau diwylliannol a chwaraeon, cefnogi’r ymgais i ragori, a hyrwyddo’r diwydiannau ymwelwyr, creadigol a hamdden.
Rhagymadrodd 

Mae Llywodraeth y DU yn paratoi Rhestr Betrus newydd o safleoedd naturiol, diwylliannol a chymysg i’w henwebu ar gyfer Rhestr Treftadaeth y Byd UNESCO.   Cyflwynir Rhestr Betrus newydd y DU i UNESCO yn 2011 gyda golwg ar fwrw ymlaen gydag enwebiadau o’r rhestr newydd o 2012.  Ni fydd y Llywodraeth o reidrwydd yn gwneud enwebiad bob blwyddyn.

Mae’r Llywodraeth felly’n ceisio enwebiadau gan Awdurdodau Lleol ac eraill ledled y DU, y Tiriogaethau Tramor a Thiriogaethau Dibynnol ar y Goron trwy ddefnyddio’r ffurflen gais.  Y dyddiad cau ar gyfer ceisiadau yw 11 Mehefin 2010.

Mae statws Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO’n cydnabod arwyddocâd gwirioneddol fyd-eang lleoedd o’r fath.  Mae’n fraint ac anrhydedd a gall ddod â manteision cymdeithasol ac economaidd.  Am fod rhaid i bob Safle Treftadaeth y Byd fod o bwysigrwydd gwirioneddol fyd-eang, mae Rhestr Treftadaeth y Byd o reidrwydd yn ddethol iawn ac ni fydd llawer o leoedd o arwyddocâd cenedlaethol, neu hyd yn oed ryngwladol, yn cyrraedd y rhestr.

Mae statws o’r fath hefyd yn dod â chyfrifoldebau o ran diogelu, gwarchod a throsglwyddo Gwerth Byd-eang Neilltuol y safle i genedlaethau’r dyfodol. Ni ddylid tanbrisio’r ymrwymiadau hyn.  Mae paratoi enwebiad ar gyfer statws Safle Treftadaeth y Byd, a rheoli safleoedd yn y tymor hir, yn gostus ac maent yn cynnwys ystod o bobl.  Mae'n bwysig defnyddio adnoddau mewn ffordd gyfrifol, a dylid ystyried y sylwadau hyn yn ofalus cyn gwneud unrhyw gais.  

Asesir ceisiadau gan banel o arbenigwyr annibynnol a benodwyd gan y Llywodraeth a chyflwynir Rhestr i Weinidogion i’w chymeradwyo cyn iddi fynd ymlaen at UNESCO yn 2011.

Gwybodaeth  

Mae’r pecyn cais yn cynnwys taflenni gwybodaeth gefndirol ar Dreftadaeth y Byd a’i chyd-destun gyda’r ffurflen gais a thaflenni cyfarwyddyd ar ei llenwi, a sut i geisio cyfarwyddyd cyffredinol pellach. Mae Taflen wybodaeth 10 yn rhestr o ffynonellau gwybodaeth bellach a gwefannau defnyddiol. Anogir ymgeiswyr yn gryf i ddarllen y pecyn cyfan yn ofalus cyn llenwi’r ffurflen gais.

Cyngor pellach

Mae cyngor cyffredinol ar y broses o wneud cais ar gael yn y lle cyntaf gan Gomisiwn Cenedlaethol y DU (UKNC).  
Cysyllter â: Harry Reeves, Secretary General, UKNC, Suite 98, 3 Whitehall Court, London SW1A 2EL
Ffôn:  0207 766 3490
E-bost: hreeves@unesco.org.uk.  

Taflenni Gwybodaeth

1	   UNESCO

2	Y Confensiwn ar Ddiogelu Treftadaeth Ddiwylliannol a Naturiol y Byd (1972) - Confensiwn Treftadaeth y Byd 
        
3 	Pwy sy’n gwneud beth:  Llywodraethau Gwladol, Pwyllgor Treftadaeth y Byd a’i gynghorwyr.

4 	Beth yw Safle Treftadaeth y Byd?

5	Beth yw’r Rhestr Betrus?

6	Gofynion cynnwys ar Restr Treftadaeth y Byd:
•	Cyfanrwydd Gwerth Byd-eang Neilltuol
•	Dilysrwydd
•	Diogelwch Cyfreithiol
•	Rheolaeth 

7	   Meini prawf UNESCO wrth asesu Gwerth Byd-eang Neilltuol.

8	Polisi a blaenoriaethau UNESCO ar gyfer Safleoedd Treftadaeth y Byd yn y dyfodol.

9 	Polisi’r DU ar Safleoedd Treftadaeth y Byd.

10	Ffynonellau gwybodaeth (gwefannau a chyhoeddiadau).

Ffurflen Gais 

Nodyn Cyfarwyddyd ar lenwi’r Ffurflen Gais 

Taflen Wybodaeth 1

UNESCO 

Mae Sefydliad Addysgol Gwyddonol a Diwylliannol y Cenhedloedd Unedig (UNESCO) yn asiantaeth arbenigol o eiddo’r Cenhedloedd Unedig, a sefydlwyd yn 1948,

“i gyfrannu at heddwch a diogelwch trwy hybu cydweithrediad ymysg y gwledydd trwy addysg, gwyddoniaeth a diwylliant er mwyn hyrwyddo parch cyffredinol tuag at gyfiawnder, y gyfraith, hawliau dynol a rhyddid sylfaenol a gadarnheir dros bobloedd y byd, heb wahaniaethu ar sail hil, rhyw, iaith na chrefydd, gan Siartr y cenhedloedd Unedig.”

Mae pencadlys UNESCO ym Mharis ac mae ganddo rwydwaith o swyddfeydd rhanbarthol ledled y byd.  Mae gan bob gwladwriaeth Gomisiwn Cenedlaethol UNESCO hefyd, nad yw’n rhan o UNESCO, ond a ffurfir o’r gymdeithas sifil i fod yn ffocws ac yn ddolen rhwng y Llywodraeth, y gymdeithas ac UNESCO. Mae Comisiwn Cenedlaethol y DU hefyd yn cynghori’r Llywodraeth ar faterion sy’n ymwneud ag UNESCO. 

Nodau UNESCO yw:
•	helpu i liniaru tlodi eithafol  
•	helpu i sicrhau addysg gynradd gyffredinol i bawb    
•	helpu gwledydd i weithredu strategaethau cenedlaethol ar ddatblygiad cynaliadwy   
•	helpu i wrthsefyll tueddiadau cyfredol mewn perthynas â cholli bioamrywiaeth, adnoddau naturiol a diogelwch amgylcheddol 
•	dileu anghydraddoldeb rhwng y ddau ryw  

Mae UNESCO’n cynnal ymchwil ar bolisi a datblygu, yn pennu safonau, ac yn monitro canlyniadau ar lefel fyd-eang, ranbarthol a chenedlaethol ac mae’n gweithredu fel catalydd i gydweithrediad rhyngwladol.  Ar lefel fyd-eang, hwn yw’r prif gorff rhynglywodraethol sy’n ymwneud â threftadaeth, ddiwylliannol a naturiol.

Nodau cyffredinol Strategaeth Tymor Canol gyfredol UNESCO (2008 – 2013) yw:

1.	Sicrhau addysg a dysgu gydol oes o ansawdd i bawb
2.	Hybu gwybodaeth wyddonol a pholisi ar ddatblygiad cynaliadwy
3.	Wynebu heriau cymdeithasol a moesegol newydd 
4.	Meithrin amrywiaeth ddiwylliannol, deialog rhwng diwylliannau a diwylliant heddwch
5.	Creu cymdeithasau sydd â gwybodaeth gynhwysol trwy wybodaeth a chyfathrebu 

Er mwyn ategu ei weithgareddau o ran pennu safonau ym maes treftadaeth, mae UNESCO wedi mabwysiadu chwe Chonfensiwn yn ystod y 56 o flynyddoedd diwethaf yn ymwneud â threftadaeth ddiwylliannol a naturiol.  Confensiynau, sef cytundebau sy’n rhwymo’r gwladwriaethau, yw’r arfau a ddefnyddir gan UNESCO i gyrraedd ei nodau a gwireddu ei ddyheadau.  Y rhain yw:
•	Diogelu Eiddo Diwylliannol s Bydd Gwrthdaro Arfog (1954)
•	Gwahardd ac Atal Mewnforio, Allforio a Throsglwyddo Anghyfreithlon ar Eiddo Diwylliannol* (1970)
•	Diogelu Treftadaeth Ddiwylliannol a Naturiol y Byd *(1972) – “Confensiwn Treftadaeth y Byd”
•	Diogelu’r Dreftadaeth Ddiwylliannol Danddwr  (2001) 
•	Diogelu’r Dreftadaeth Ddiwylliannol Anghyffwrdd (2003)
•	Confensiwn Fframwaith ar Amrywiaeth Ddiwylliannol * (2005)
[* = Confensiwn a gadarnhawyd gan y DU]

Mae UNESCO wedi mabwysiadu un Confensiwn ar dreftadaeth naturiol:
•	Confensiwn ar Wlypdiroedd o Bwysigrwydd Rhyngwladol, yn enwedig Adar Dŵr (Confensiwn Ramsar) (1971)

Ar hyn o bryd mae 167 o safleoedd Ramsar gan y DU (146 yn y DU ac 21 mewn Tiriogaethau Tramor), 28 o Safleoedd Treftadaeth y Byd (25 yn y DU a 3 mewn Tiriogaethau Tramor), 9 o Warchodfeydd Biosffer, ac 8 Geoparc.  Mae ganddi hefyd 3 dinas yn y Rhwydwaith Dinasoedd Creadigol.

Prif nodau Llywodraeth y DU mewn perthynas ag UNESCO yw:
•	Datblygu mewnbwn y DU i bolisïau a dadleuon UNESCO, o bob rhan o’r DU ac o bob rhan o’r gymdeithas
•	Creu UNESCO mwy effeithiol sy’n cyflawni er gwell yn y meysydd lle mae’n gymwys i wneud hynny  
•	Meithrin cefnogaeth y DU i ddelfrydau ac i waith UNESCO 

Yr adran yn y llywodraeth sy’n arwain ar UNESCO yw’r Adran Datblygiad Rhyngwladol (DFID), tra bod yr Adran dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon (DCMS) yn arwain ar faterion diwylliannol a pholisi Treftadaeth y Byd. Yn nhermau UNESCO, DCMS yw ‘Parti’r Wladwriaeth’, yn cynrychioli Llywodraeth y DU ar weithredu’r Confensiwn. 

Taflen Wybodaeth 2

Y Confensiwn ar Ddiogelu Treftadaeth Ddiwylliannol a Naturiol y Byd (1972) a’i Ganllawiau
Gweithredol

Confensiwn Treftadaeth y Byd yw Confensiwn mwyaf llwyddiannus UNESCO ar dreftadaeth ddiwylliannol a naturiol. Erbyn Gorffennaf 2009 yr oedd:

•	186 o aelod-wladwriaethau  
•	Mae gan 148 o aelod-wladwriaethau o leiaf un Safle Treftadaeth y Byd 
•	Nid oes gan 38 o aelod-wladwriaethau ddim Safle Treftadaeth y Byd 

Mae Rhestr Treftadaeth y Byd yn cynnwys: 

•	Cyfanswm o 890 o Safleoedd Treftadaeth y Byd, yn cynnwys:  
•	689 o safleoedd diwylliannol, 
•	176 o safleoedd naturiol; a 
•	25 o safleoedd cymysg sydd â statws dan feini prawf naturiol a diwylliannol.  

Mae gan y DU 28 o Safleoedd Treftadaeth y Byd, ac mae ymhlith y deg gwladwriaeth sydd â'r gynrychiolaeth fwyaf ar Restr Treftadaeth y Byd.

Yn ogystal â Rhestr Treftadaeth y Byd, mae’r Confensiwn yn ymdrin hefyd â chadwraeth treftadaeth naturiol neu dreftadaeth ddiwylliannol a naturiol fel y cyfryw.  Gellir gweld y testun llawn ar wefan Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO http://whc.unesco.org ynghyd â gwybodaeth ddefnyddiol arall.

Mae’r Confensiwn yn darparu:

1.	Diffiniad o dreftadaeth ddiwylliannol a naturiol o werth byd-eang neilltuol (Erthyglau 1 a 2)
2.	Cyfrifoldeb pob Parti’r Wladwriaeth i ddiffinio treftadaeth ddiwylliannol a naturiol o werth neilltuol yn ei thiriogaeth (Erthygl 3)
3.	Cydnabod mai cyfrifoldeb pob Parti’r Wladwriaeth yw cadwraeth treftadaeth ddiwylliannol a naturiol o werth byd-eang neilltuol (Erthygl 4)
4.	Pob Parti’r Wladwriaeth i fabwysiadu polisïau:

1.	i roi swyddogaeth i dreftadaeth ddiwylliannol a naturiol ym mywyd y gymuned yn gyffredinol;
2.	i integreiddio diogelu’r dreftadaeth i raglenni cynllunio cynhwysfawr; 
3.	i sefydlu gwasanaethau priodol i ddiogelu, cadw a throsglwyddo’r dreftadaeth honno; 
4.	i ddatblygu astudiaethau ac ymchwil gwyddonol a thechnegol ac i bennu dulliau gweithredu i wrthweithio peryglon i’r dreftadaeth honno;
5.	i gymryd camau cyfreithiol, gwyddonol, technegol, gweinyddol ac ariannol priodol i adnabod, diogelu, cadw, cyflwyno ac adfer y dreftadaeth honno (Erthygl 5).

5.	Cydnabod dyletswydd y gymuned ryngwladol i gydweithio i sefydlu system o gydweithrediad rhyngwladol i ddiogelu treftadaeth y byd (Erthyglau 6 a 7)
6.	Sefydlu Pwyllgor Treftadaeth y Byd fel corff llywodraethol y Confensiwn, a etholir o blith aelod-wladwriaethau’r Confensiwn, ac adnabod Cyrff Ymgynghorol i’r Confensiwn (Erthyglau 8, 9, 10)
7.	Creu Ysgrifenyddiaeth i’r Pwyllgor gan UNESCO, a gynorthwyir gan y Cyrff Llywodraethol  (Erthygl 14)
8.	Paratoi rhestrau o eiddo addas i’w gynnwys yn Rhestr Treftadaeth y Byd gan wladwriaethau unigol, a sefydlu’r Rhestr honno a Rhestr Treftadaeth y Byd mewn perygl (Erthyglau 11 a 12)
9.	Darparu cymorth rhyngwladol gan y Pwyllgor (Erthyglau 13, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26)
10.	Creu Cronfa Treftadaeth y Byd a gweithgareddau eraill i godi arian (Erthyglau 15, 16, 17, 18)
11.	Gweithgareddau addysgol a rhaglenni gwybodaeth i hybu ymwybyddiaeth o Dreftadaeth y Byd a bygythiadau iddi (Erthyglau 27, 28)
12.	Adrodd gan BARTÏON Gwladwriaethau ar y camau a gymerwyd i weithredu’r (Erthygl 29)

Mae’r Canllawiau Gweithredol ar Weithredu Confensiwn Treftadaeth y Byd. (Chwefror 2008, argraffiad newydd yn 2010) yn cynnwys y rheolau manwl ar bob agwedd ar y Confensiwn. Mae’r ddogfen allweddol hon ar gael ar wefan UNESCO ar http://whc.unesco.org/en/guidelines/. Trwy gydol y cyfarwyddyd cyfeirir at y paragraffau perthnasol yn y Canllawiau Gweithredol.

Taflen Wybodaeth 3

Pwy sy’n gwneud beth:  Llywodraethau cenedlaethol, Pwyllgor Treftadaeth y Byd a’i
gynghorwyr

Mae Confensiwn Treftadaeth y Byd yn cydnabod mai eiddo gwladwriaethau unigol yw’r prif gyfrifoldeb am ofalu am a chadw treftadaeth y byd ac wrth iddi ymuno â’r Confensiwn, mae pob llywodraeth yn cydnabod ei dyled i ddiogelu Treftadaeth y Byd. Fel un sydd wedi llofnodi’r Confensiwn Llywodraeth y DU yw Parti’r Wladwriaeth ac mae hi wedi ymrwymo i’w weithredu. 

Goruchwylir gweithrediad y Confensiwn gan Bwyllgor Treftadaeth y Byd rhynglywodraethol UNESCO, sy’n cynnwys 21 o wladwriaethau a etholir yn eu tro o blith 186 o aelod-wladwriaethau’r Confensiwn. Yn ei gyfarfod blynyddol, mae Pwyllgor Treftadaeth y Byd yn penderfynu pa safleoedd a gaiff eu lle ar Restr Treftadaeth y Byd.  Mae’r Pwyllgor yn monitro hefyd pa mor dda yw cadwraeth Safleoedd Treftadaeth y Byd a gall ymyrryd â llywodraethau unigol os cred fod problemau.  

Cynghorir Pwyllgor Treftadaeth y Byd ar enwebiadau gan yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur ac Adnoddau Naturiol (IUCN) ar safleoedd naturiol, ac mae’r Cyngor Rhyngwladol ar Henebion a Safleoedd (ICOMOS) yn cynghori ar safleoedd ac ar gadwraeth safleoedd. Mae gan y ddau gorff bwyllgorau cenedlaethol yn y DU, ond nid oes gan y rhain gysylltiadau ffurfiol ag UNESCO.

Darperir gwasanaeth ysgrifenyddol y Pwyllgor gan Ganolfan Treftadaeth y Byd UNESCO.  Mae’r wefan http://whc.unesco.org yn ffynhonnell wybodaeth ragorol.  

Taflen Wybodaeth 4

Beth yw Safle Treftadaeth y Byd? 

Nod Confensiwn Treftadaeth y Byd yw adnabod, diogelu, cadw, cyflwyno a throsglwyddo treftadaeth ddiwylliannol a naturiol sydd o werth byd-eang neilltuol i’r ddynoliaeth gyfan i genedlaethau’r dyfodol. Bob blwyddyn mae Pwyllgor Treftadaeth y Byd, y mae’r Confensiwn yn gweithredu trwyddo, yn barnu enwebiadau am ddyfarnu statws i safleoedd ar Restr Treftadaeth y Byd. Pennir statws felly i Safleoedd Treftadaeth y Byd o dan delerau Confensiwn UNESCO ar Ddiogelu Treftadaeth Ddiwylliannol a Naturiol y Byd (1972). Ym mis Gorffennaf 2009 y mae 890 o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Gall safleoedd fod yn rhai diwylliannol neu naturiol neu gymysg.  

Gall safleoedd diwylliannol gynnwys: 

•	henebion (gwaith pensaernïol, cerfluniau a phaentiadau, elfennau neu adeiladau o natur archeolegol, arysgrifau, ogof-anheddau a chyfuniadau o nodweddion o werth byd-eang neilltuol o safbwynt hanes, celf neu wyddoniaeth)
•	grwpiau o adeiladau (grwpiau o adeiladau cysylltiedig neu ar wahân sydd, oherwydd eu pensaernïaeth, eu hunffurfiaeth neu eu lle yn y dirwedd o werth byd-eang neilltuol o safbwynt hanes, celf neu wyddoniaeth)
•	safleoedd (gwaith dyn neu waith cyfun natur a dyn, ac ardaloedd yn cynnwys safleoedd archeolegol sydd o werth byd-eang neilltuol o safbwynt hanesyddol, esthetig, ethnolegol neu anthropolegol)
(Gweler Confensiwn Treftadaeth y Byd Erthygl 1.)

Cynhwysir tirweddau diwylliannol yn y categori hwn. (Gweler Canllawiau Gweithredol 47, ac Atodiad 3, 5-13.)

Mae’r rhain yn dynodi ‘gwaith dyn a natur ar y cyd’ ac maent yn arddangos esblygiad y gymdeithas ddynol ac anheddiad dros amser, dan ddylanwad cyfyngiadau a chyfleoedd ffisegol sydd yn yr amgylchedd naturiol a dilyniant grymoedd cymdeithasol, economaidd a diwylliannol.  Gall tirweddau diwylliannol adlewyrchu rhyngweithiad yr hil ddynol a’i hamgylchedd naturiol.  

Gallant gynnwys:

•	tirweddau a gynlluniwyd megis gerddi a pharciau 
•	tirweddau sydd wedi esblygu’n organig trwy rym cymdeithasol, economaidd, gweinyddol a/neu grefyddol cychwynnol sydd wedi datblygu mewn perthynas â’r amgylchedd naturiol ac fel ymateb iddo  
•	tirweddau diwylliannol cysylltiadol sydd â chysylltiadau crefyddol, artistig neu ddiwylliannol cadarn.

Diffinnir treftadaeth naturiol yn y Confensiwn fel:

•	nodweddion naturiol yn cynnwys ffurfiadau ffisegol a biolegol sydd o Werth Byd-eang Neilltuol o safbwynt esthetig neu wyddonol 
•	ffurfiadau daearegol a ffisiograffig ac ardaloedd penodol manwl sy’n gynefin i rywogaethau o anifeiliaid a phlanhigion dan fygythiad sydd o werth neilltuol o safbwynt gwyddoniaeth neu gadwraeth 
•	safleoedd naturiol neu ardaloedd naturiol manwl o Werth Byd-eang Neilltuol safbwynt gwyddoniaeth, cadwraeth neu brydferthwch naturiol
(gweler Confensiwn Treftadaeth y Byd, Erthygl 2)

Mae safleoedd cymysg yn safleoedd sydd o Werth Byd-eang Neilltuol am resymau treftadaeth ddiwylliannol a naturiol.  Gall rhai tirweddau diwylliannol fod yn safleoedd cymysg hefyd.

Eithrir casgliadau o eitemau treftadaeth ddiwylliannol, megis amgueddfeydd neu wrthrychau y gellir eu symud, megis llongau hanesyddol, o’r Confensiwn.

Taflen Wybodaeth 5

Beth yw’r Rhestr Betrus?

Mae Rhestr Betrus yn rhestr o eiddo neu safleoedd sy’n ffurfio rhan o’r dreftadaeth ddiwylliannol a naturiol, y mae llywodraeth y wlad yn barnu eu bod yn addas i’w henwebu ar gyfer Rhestr Treftadaeth y Byd. Rhaid tynnu pob enwebiad i’w gyflwyno am benderfyniad gan Bwyllgor Treftadaeth y o Restr Betrus genedlaethol. (Gweler Canllawiau Gweithredol 62 – 76 ac Atodiad 2) am ragor o fanylion. http://whc.unesco.org/en/guidelines/ 

Gwahoddir gwledydd sydd wedi cadarnhau’r Confensiwn i gyflwyno Rhestr Betrus o safleoedd y maent o’r farn fod y potensial ganddynt i fodloni meini prawf UNESCO o ran Gwerth Byd-eang Neilltuol, sy’n ddilys a chyfan, ac a reolir yn ddigon da i ddiogelu’r gwerthoedd hynny.  Mae fformat y Rhestr Betrus yn cynnwys:

•	Enw’r eiddo
•	Lleoliad daearyddol yr eiddo 
•	Disgrifiad byr o’r eiddo 
•	Cyfiawnhad o’i werth byd-eang neilltuol yn unol â’r meini prawf ac â’r amodau dilysrwydd neu gyfanrwydd fel y’u ceir yn y Canllawiau Gweithredol.

Cyhoeddwyd Rhestr Betrus ddiwethaf Teyrnas Unedig Prydain a Gogledd Iwerddon yn 1999. Cynhwysai 25 o safleoedd.  Llwyddwyd i enwebu deg o’r rhain. Gellir gweld Rhestr 1999 ar:  http://www.culture.gov.uk/reference_library/publications/4739.aspx

Taflen Wybodaeth 6

Gofynion wrth gynnwys safle ar Restr Treftadaeth y Byd

Er mwyn iddo gael ei dderbyn i Restr Treftadaeth y Byd, rhaid i le fod â’r canlynol:

1.	Gwerth Byd-eang Neilltuol 
2.	Dilysrwydd (safleoedd diwylliannol yn unig)
3.	Cyfanrwydd (safleoedd diwylliannol a naturiol)
4.	Diogelwch trwy ddeddfwriaeth
5.	System i warchod y Gwerth Byd-eang Neilltuol. Yn y DU, golyga hyn Gynllun Rheoli Safle Treftadaeth y Byd.

Er mwyn penderfynu a yw safle’n addas, mae, UNESCO’n ystyried safleoedd o dan 10 o feini prawf, a restrir yn Nhaflen wybodaeth 7. Bydd ymgeiswyr yn cynnig un neu ragor o feini prawf, fel y bo’n briodol i’r safle.

Y gofyn sylfaenol yw bod Gwerth Byd-eang Neilltuol gan y lle. Mae hyn yn golygu bod ei werth diwylliannol  eu naturiol mor eithriadol fel ei fod yn croesi pob ffin rhwng gwledydd, ac o bwysigrwydd eithriadol i’r ddynoliaeth, yn awr ac yn y dyfodol: ac o arwyddocâd byd-eang. Nid yw arwy7ddocad cenedlaethol yn ddigon i gyfiawnhau cofrestru.  Heb y Gwerth Byd-eang Neilltuol hwn ni all safle lwyddo. (Gweler Canllawiau Gweithredol 49, 77-78.)

Asesir dilysrwydd i’r graddau y gellir barnu bod y ffynonellau gwybodaeth am ddilysrwydd lle’n ddilys.  Mae’r priodoleddau neu’r priodweddau y dylid asesu dilysrwydd wrthynt yn dibynnu ar natur y safle dan sylw. (Gweler Canllawiau Gweithredol 79 - 86.)

Mae cyfanrwydd yn mesur pa mor gyfan neu gyflawn yw treftadaeth y safle dan sylw a’i nodweddion allweddol.  Asesir cyfanrwydd ar y sail a yw ffiniau arfaethedig y safle’n ddigon i gynnwys yr holl elfennau sy’n dangos ei Werth Byd-eang Neilltuol. 

Mae cyfanrwydd safleoedd diwylliannol yn asesu’r cyflwr ffisegol neu’r nodweddion arwyddocaol, a maint y dirywiad. (Gweler Canllawiau Gweithredol 87 – 89.)

Asesir cyfanrwydd safleoedd naturiol trwy gyfres o brofion penodol gan ddibynnu ar y meini prawf treftadaeth naturiol a ddewiswyd wrth enwebu’r safle. (Gweler Canllawiau Gweithredol 90 – 95.)

Mae gofyn digon o ddiogelwch i warchod y Gwerth Byd-eang Neilltuol. Yn achos rhai safleoedd sy’n gwneud cais am le ar y Rhestr Betrus newydd, ni fydd yr holl ddiogelwch cyfreithiol a chynllunio yn ei le ar y pryd. Fodd bynnag, unwaith y dewisir safleoedd i’r Rhestr Betrus, bydd hyn yn gwbl ofynnol. Dylai ymgeiswyr ddeall fod angen lefel uchel o ddiogelwch ar gyfer safleoedd Treftadaeth y Byd.
 
Rheolaeth.  Wrth gofrestru, cytunir ar Ddatganiad o Werth Byd-eang Neilltuol (SOUV). Mae hwn y cynnwys disgrifiad cryno o’r safle, crynodeb o’i Werth Byd-eang Neilltuol, meini prawf UNESCO sy’n berthnasol i’r safle, amlinelliad o’i gyfanrwydd, ei ddilysrwydd, a hefyd y trefniadau i’w reoli a’i ddiogelu’n gyfreithiol.  Y SOUV wedyn fydd y sylfaen ar gyfer rheoli’r safle yn y dyfodol, a’r pwrpas allweddol bydd gwarchod ei the Werth Byd-eang Neilltuol.

Rhaid bod gan bob Safle Treftadaeth y Byd ffiniau digonol i gynnwys priodoleddau Gwerth Byd-eang Neilltuol (gweler Canllawiau Gweithredol 99 – 102).  Ar hyn o bryd dylai ymgeiswyr ystyried lle y gellid tynnu’r ffiniau, gan y bydd hyn o help wrth asesu effaith botensial statws Treftadaeth y Byd.

Er bod modd gwneud newidiadau ar gyrion Safle Treftadaeth y Byd, mae’r statws yn golygu bod rhaid asesu pob cynnig i ddatblygu neu newid a all gael effaith Safle Treftadaeth y Byd gael ei asesu mewn perthynas â’r effaith ar y SOUV. Bydd y statws yn cael effaith ar faint y newid sy’n bosibl a bydd yn golygu archwilio penderfyniadau cynllunio ar lefel ryngwladol. Mae’n bwysig sylweddoli felly y gallai statws Treftadaeth y Byd atal datblygiad a allai fod yn bwysig am resymau eraill.
Ar hyn o bryd nid oes angen cynllun rheoli llawn, ond bydd angen un erbyn cyflwyno enwebiad i UNESCO. Dylai’r Cynllun Rheoli llawn, sy’n crynhoi system reoli’r safle, amlinellu trefniadau ar gyfer y safle ac, yn unol â’r Canllawiau Gweithredol, dylai gynnwys:

(a)	cyd-ddealltwriaeth drwyadl o’r eiddo gan bob budd-ddeiliad allweddol
(b)	cylched o gynllunio, gweithredu, monitro, gwerthuso ac adborth 
(c)	cynnwys partneriaid a budd-ddeiliaid  
(d)	dyrannu adnoddau angenrheidiol 
(e)	meithrin gallu
(f)	disgrifiad hygyrch a thryloyw o sut mae’;r system reoli’n gweithio 

Cymhariaeth â safleoedd eraill. Rhaid i Safle Treftadaeth y Byd fod yn enghraifft arbennig o’i fath ar lefel fyd-eang.  Mae dadansoddiad cymharol manwl sy’n gwerthuso’r safle yn ôl safleoedd tebyg eraill yn ofynnol ar gyfer dogfennau’r enwebiad llawn. Gofynnir i ymgeiswyr ystyried a oes safleoedd tebyg eraill, yn y DU neu rywle arall yn y byd.

Un o’r meini prawf wrth ddewis safleoedd i’r Rhestr Betrus newydd fydd i ba raddau y mae’r safle’n cyd-fynd â blaenoriaethau UNESCO ar gyfer enwebiadau newydd, (gweler Taflen Wybodaeth 8).

Taflen Wybodaeth 7

Meini prawf wrth asesu Gwerth Byd-eang Neilltuol UNESCO

(i) cynrychioli campwaith athrylith greadigol ddynol;

(ii) dynodi cyfnewid gwerthoedd dynol arbennig, dros gyfnod o amser neu o fewn rhan ddiwylliannol o’r byd, o ran datblygiadau mewn pensaernïaeth neu dechnoleg, celfyddydau coffao, cynllunio trefi neu ddylunio tirwedd;

(iii) bod yn dyst unigryw neu eithriadol o leiaf i draddodiad diwylliannol neu i wareiddiad sy’n fyw neu sydd wedi diflannu;

(iv) bod yn enghraifft nodedig o fath o adeilad, cyfuniad pensaernïol neu dechnegol neu dirwedd sy’n arddangos cam(au) arwyddocaol yn hanes y ddynoliaeth;

(v) bod yn enghraifft nodedig o anheddiad dynol traddodiadol, o ddefnydd o dir neu fôr sy’n dynodi diwylliant (neu ddiwylliannau), neu ryngweithiad dynoliaeth â’r amgylchedd yn enwedig lle mae wedi dod yn fregus oherwydd effaith newid anwrthdroadwy;

(vi) bod yn gysylltiedig mewn ffordd uniongyrchol neu amlwg â digwyddiadau neu â thraddodiadau byw, â syniadau, neu â chredoau, â gwaith artistig neu lenyddol o arwyddocâd byd-eang nodedig.

(vii) cynnwys ffonemau naturiol rhagorol neu ardaloedd o harddwch naturiol eithriadol a phwysigrwydd esthetig;

(viii) bod yn enghreifftiau nodedig o hanes y ddaear, yn cynnwys cofnod bywyd, prosesau daearegol arwyddocaol yn natblygiad tirffurfiau, neu nodweddion geomorffig neu ffisiograffig o bwys;

(ix) bod yn enghreifftiau nodedig o brosesau ecolegol a biolegol arwyddocaol yn esblygiad neu ddatblygiad ecosystemau a chymunedau planhigion ac anifeiliaid tir, dŵr croyw, arfordir a môr;

(x) cynnwys y cynefinoedd naturiol pwysicaf a mwyaf arwyddocaol ar gyfer cadwraeth amrywiaeth fiolegol yn ei lle, gan gynnwys y rhywogaethau dan fygythiad sydd o werth byd-eang neilltuol o safbwynt gwyddoniaeth neu gadwraeth.

Taflen Wybodaeth 8

Polisi a blaenoriaethau UNESCO ar gyfer Safleoedd Treftadaeth y Byd yn y dyfodol 
Yn  ogystal â’r gofynion sylfaenol mewn perthynas â dod yn Safle Treftadaeth y Byd, ceir gwahanol benderfyniadau ar bolisi gan Bwyllgor Treftadaeth y Byd sy’n effeithio ar y broses enwebu a hefyd ar gydbwysedd Rhestr Treftadaeth y Byd.

Y pum amcan strategol wrth weithredu’r Confensiwn yw:

1	Cryfhau Hygrededd Rhestr Treftadaeth y Byd
2	Sicrhau Cadwraeth effeithiol Eiddo Treftadaeth y Byd 
3	Hybu datblygiad Meithrin Gallu effeithiol ym Mhartïon y Gwladwriaethau
4	Gwella ymwybyddiaeth, ymwneud a chefnogaeth y cyhoedd i Dreftadaeth y Byd trwy Gyfathrebu
5	Gwella rôl Cymunedau o ran gweithredu Confensiwn Treftadaeth y Byd

Gall pob gwlad wneud hyd at ddau enwebiad bob blwyddyn, a lle bo modd dylai un fod yn safle naturiol. Gofynnwyd i wledydd sydd â chynrychiolaeth dda arafu enwebiadau ymhellach.  Ystyrir uchafswm o 45 o enwebiadau ym mhob cyfarfod o Bwyllgor Treftadaeth y Byd.

Blaenoriaeth gan UNESCO yw unioni anghydbwysedd daearyddol a theipolegol yn Rhestr Treftadaeth y Byd.  Yn Ewrop y ceir tua hanner y 890 o Safleoedd Treftadaeth y Byd sydd ar y ddaear.  Mae saith o’r deg gwlad sydd â’r gynrychiolaeth uchaf yn Ewrop.  Mae gan y DU, sydd â 28 o Safleoedd Treftadaeth y Byd, y nifer seithfed mwyaf yn y byd. Mae gwledydd llai datblygedig yn ei chael yn anodd paratoi enwebiadau a rheoli safleoedd yn unol â gofynion UNESCO. Mae cynrychiolaeth dda gan lawer math o dreftadaeth yn Ewrop, megis Eglwysi Cadeiriol Gothig a threfi canoloesol o fewn muriau.  Mae llawer llai o gynrychiolaeth gan fathau eraill o dreftadaeth.  Ceir anghydbwysedd hefyd rhwng safleoedd naturiol a diwylliannol ar Restr Treftadaeth y Byd (689 o safleoedd diwylliannol, 176 o rai naturiol a 25 o rai cymysg).

Datblygodd Pwyllgor Treftadaeth y Byd Strategaeth Fyd-eang yn 1994, yn ffocysu’n bennaf ar dreftadaeth ddiwylliannol er mwyn adlewyrchu holl ystod trysorau diwylliannol a naturiol ein byd gan ddarparu fframwaith cynhwysfawr a methodoleg weithredol i weithredu Confensiwn Treftadaeth y Byd.

Ar hyn o bryd ychydig iawn o safleoedd ar Restr Treftadaeth y Byd sy’n cynrychioli diwylliannau byw.  Nod y Strategaeth Fyd-eang yw adnabod a gwarchod enghreifftiau nodedig o safleoedd o’r fath, er enghraifft rhai sy’n dangos cydfodolaeth bodau dynol a’r tir mewn amryw ffyrdd. Comisiynodd y pwyllgor astudiaethau hefyd gan ICOMOS (yn ymwneud â threftadaeth ddiwylliannol) ac IUCN (yn ymwneud â threftadaeth naturiol) er mwyn cynnig rhagor o gyfarwyddyd ar fathau o dreftadaeth y gellid eu hychwanegu at Restr Treftadaeth y Byd.
Nid yw astudiaeth ICOMOS yn adnabod unrhyw flaenoriaethau penodol o ran treftadaeth ddiwylliannol y dylid eu henwebu. Fodd bynnag, mae’n ffynhonnell gyfoethog y dylid ei hastudio cyn cynnig safle i’r Rhestr Betrus, ac mae hi ar gael ar wefan ICOMOS, (gweler taflen wybodaeth 10).

Mae astudiaeth IUCN yn adnabod bylchau penodol o ran safleoedd treftadaeth naturiol y mae angen eu llenwi.  Mae hon yn pennu blaenoriaethau clir y dylid eu cymryd i ystyriaeth gan rai sy’n meddwl am safleoedd naturiol ac mae hon ar gael hefyd ar wefan IUCN, (gweler taflen wybodaeth 10). 

Taflen Wybodaeth 9

Polisi’r DU ar Safleoedd Treftadaeth y Byd

Yn y Deyrnas Unedig, yr Adran dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon sy’n gyfrifol am weithredu Confensiwn Treftadaeth y Byd, ac mae’n gweithredu fel Parti’r Wladwriaeth. Mae’r Llywodraeth wedi ymrwymo i weithredu Confensiwn Treftadaeth y Byd ac i gefnogi nodau a dyheadau UNESCO.  Mae’n cydweithio ag Adrannau eraill y Llywodraeth a gyda chefnogaeth Historic Scotland, Cadw ac Adran yr Amgylchedd Gogledd Iwerddon a’r Cydbwyllgor Cadwraeth Natur, i reoli Safleoedd Treftadaeth y Byd yn y DU mewn modd cywir. Mae ystod o gyrff diwylliannol a threftadaeth naturiol eraill ym mhob rhan o’r DU yn cyfrannu at y gwaith hwn.

Yn ogystal â deddfwriaeth, sydd ar waith trwy’r DU, mae diogelu a rheoli Safleoedd Treftadaeth y Byd yn seiliedig ar ddefnyddio’r system cynllunio gofodol, lle mae gan Awdurdodau Lleol y polisïau a’r dogfennau cynllunio gofynnol yn eu trefniadau lleol.  Mae Cynlluniau Rheoli Treftadaeth y Byd yn ofynnol ar gyfer pob safle er mwyn cynnig dull gweithredu cyfannol trwy sicrhau cynnwys pob budd-ddeiliad allweddol.

Elfennau allweddol y dull gweithredu hwn yw:

•	Pennu asedau penodol mewn Safleoedd Treftadaeth y Byd (e.e. adeiladau rhestredig, henebion rhestredig, parciau a gerddi, mannau cadwraeth, Ardaloedd o Brydferthwch Naturiol Neilltuol, Mannau Cadwraeth Arbennig, Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig, etc.)
•	Mae Safleoedd Treftadaeth y Byd yn ystyriaeth o bwys wrth wneud penderfyniadau ar geisiadau cynllunio
•	Dylai awdurdodau cynllunio gynnwys polisïau yn eu cynlluniau lleol i ddiogelu Gwerth Byd-eang Neilltuol, dilysrwydd a chyfanrwydd Safleoedd Treftadaeth y Byd
•	Dylai fod gan bob Safle Treftadaeth y Byd Gynllun Rheoli
•	Ymrwymiad Awdurdodau Lleol o ddiogelu, hyrwyddo a rheoli Safleoedd Treftadaeth y Byd yn eu hardaloedd 
•	Grŵp llywio budd-ddeiliaid a chefnogaeth gan y partneriaid allweddol, gan gynnwys perchnogion o bwys, rheolwyr a chymunedau
•	Cydlynu effeithiol, gan Gydlynydd penodedig fel arfer

Er nad yw ymgeiswyr am le ar y Rhestr Betrus o reidrwydd â’r holl fesurau hyn yn eu lle, mae’n bwysig ystyried yn ystod y cam cyntaf hwn sut y gellir eu cyflawni unwaith y bydd safle ar y Rhestr. Mae The Protection & Management of World Heritage Sites in England (English Heritage 2009) yn cynnwys cyfarwyddyd mewn perthynas â Lloegr. http://www.communities.gov.uk/publications/planningandbuilding/circularworldheritage 

 

Taflen Wybodaeth 10

Ffynonellau Gwybodaeth (cyhoeddiadau a gwefannau)

Gwefannau defnyddiol

Sefydliadau Rhyngwladol:

ICOMOS (Cyngor Rhyngwladol ar Henebion a Safleoedd) http://www.international.icomos.org/world_heritage/index.html

IUCN (Cyngor Rhyngwladol ar Gadwraeth Natur) http://www.iucn.org/about/work/programmes/wcpa_worldheritage/ 

Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO http://whc.unesco.org/

Sefydliadau Cenedlaethol:

Porth Treftadaeth yr Adran dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon http://www.culture.gov.uk/ukwhportal/index.htm  

Treftadaeth y Byd Gogledd Iwerddon http://www.nenvironment.gov.uk/places_to_visit_home/whs.htm 

Treftadaeth y Byd yr Alban Hanesyddol 
http://www.historic-scotland.gov.uk/index/heritage/worldheritage.htm

Safle Treftadaeth y Byd Cadw
http://www.cadw.wales.gov.uk/default.asp?id=66

Safle Treftadaeth y Byd English Heritage
http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.8673 

Cydbwyllgor Cadwraeth Natur:  www.jncc.gov.uk

Comisiwn Cenedlaethol UNESCO y DU (UKNC).  www.unesco.org.uk

Pwyllgor Cenedlaethol ICOMOS y DU  www.icomos-uk.org

Pwyllgor Cenedlaethol IUCN y DU www.Iucn-uk.org

HELM (Rheolaeth Leola r yr Amgylchedd Hanesyddol) www.helm.org.uk

Fforwm Treftadaeth y Byd Awdurdodau Lleol 
http://www.lawhf.gov.uk/ 

Cyhoeddiadau

Rhyngwladol

Confensiwn Treftadaeth y Byd:  http://whc.unesco.org/en/convention

Canllawiau Gweithredol ar Weithredu Confensiwn Treftadaeth y Byd. (Chwefror 2008, argraffiad newydd yn 2010) http://whc.unesco.org/en/guidelines/.

Strategaeth Fyd-eang Treftadaeth y Byd Rhestr Treftadaeth y Byd Gytbwys, Gredadwy a Chynrychioliadol http://whc.unesco.org/en/globalstrategy/

Rhestr Treftadaeth y Byd: Llenwi’r Bylchau - dadansoddiad gan ICOMOS (a baratowyd i Bwyllgor Treftadaeth y Byd UNESCO ac yn ymwneud â safleoedd diwylliannol) http://www.international.icomos.org/world_heritage/whlgaps.htm

Cyfarwyddyd Rhestr Treftadaeth y Byd: Cyfarwyddyd a Blaenoriaethau yn y Dyfodol ar gyfer Adnabod Treftadaeth Naturiol o Werth Byd-eang Neilltuol Potensial  http://www.iucn.org/about/work/programmes/wcpa_worldheritage/wheritage_pub/?2199/The-World-Heritage-List-Guidance-and-Future-Priorities-for-Identifying-Natural-Heritage-of-Potential-Outstanding-Universal-Value

Mae ICOMOS ac IUCN yn cyhoeddi astudiaethau thematig o fathau neilltuol o dreftadaeth ddiwylliannol a naturiol yn y drefn honno.  Gellir gweld astudiaethau thematig ICOMOS ar http://www.icomos.org/studies/ .  Gellir gweld astudiaethau thematig IUCN ar http://www.iucn.org/about/work/programmes/wcpa_worldheritage/wheritage_pub/wcpa_whstudies/

Mae ICOMOS wedi cyhoeddi astudiaethau thematig ar:
•	The International Canal Monuments (1996) 
•	Context for World Heritage Bridges (1997) 
•	Potential Fossil Hominid Sites for Inscription on the World Heritage Register (1997) 
•	The Urban Architectural Heritage of Latin America (1998) 
•	Railways as World Heritage Sites (1999) 
•	Les Théâtres et les Amphithéâtres antiques (1999) 
•	Les villages ouvriers comme éléments du patrimoine de l'industrie (2001) 
•	Southern African Rock-Art Sites (2002) 
•	L'Art rupestre (2002) 
•	The International Collieries Study (2003) 
•	Les Monastères orthodoxes dans les balkans (2003) 
•	Les paysages culturels viticoles (2004) 
•	Rock Art of Latin America and the Caribbean (2006) 
•	Rock Art of Sahara and North Africa (2007) 
•	Cultural landscapes of the Pacific Islands (2007)

I weld gwaith pellach ar Werth Byd-eang Neilltuol gweler:

Rhestr Treftadaeth y Byd: Beth yw ? Gwerth Byd-eang Neilltuol Diffinio Gwerth Byd-eang Neilltuol Eiddo Diwylliannol Treftadaeth y Byd ICOMOS http://www.international.icomos.org/publications/monuments_and_sites/16/index.htm

Gwerth Byd-eang Neilltuol – Safonau Treftadaeth y Byd Naturiol IUCN http://www.iucn.org/about/work/programmes/wcpa_worldheritage/wheritage_pub/wcpa_whstudies/

Astudiaethau defnyddiol eraill:

Canllawiau Rheoli ar gyfer Safleoedd Diwylliannol Treftadaeth y Byd (ICCROM, UNESCO, ICOMOS), Rhufain 1998

Parodrwydd am Risg: Llawlyfr Rheolaeth ar gyfer Treftadaeth Ddiwylliannol y Byd (ICCROM, UNESCO, ICOMOS), Rhufain 1998 http://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fwww.iccrom.org%2Fpdf%2FICCROM_17_RiskPreparedness_en.pdf

Enwebiadau Treftadaeth y Byd i Eiddo Naturiol: llawlyfr adnoddau i ymarferwyr http://www.iucn.org/about/work/programmes/wcpa_worldheritage/wheritage_pub/wcpa_whstudies/

Cynllunio Rheolaeth Eiddo Treftadaeth y Byd Naturiol: llawlyfr adnoddau i ymarferwyr http://www.iucn.org/about/work/programmes/wcpa_worldheritage/wheritage_pub/wcpa_whstudies/

Newid yn yr Hinsawdd a Threftadaeth y Byd (Papurau Treftadaeth y Byd rhif 22)

Treftadaeth y Byd a Chlustogfeydd (Papurau Treftadaeth y Byd rhif 25)

Tirweddau Diwylliannol Treftadaeth y Byd: llawlyfr cadwraeth a rheolaeth (Papurau Treftadaeth y Byd rhif 26)

Am y gyfres Papurau Treftadaeth y Byd, gweler
http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=162&l=en&&&index=1

Cyfarwyddyd Cynllunio trwy’r DU:

Lloegr:

Papur Gwyn ar Ddiogelu Treftadaeth yn yr 21ain ganrif http://www.culture.gov.uk/reference_library/consultations/1156.aspx 

Cylchlythyr CLG 07/2009 Cylchlythyr ar Ddiogelu Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr http://www.communities.gov.uk/publications/planningandbuilding/circularworldheritage 

Diogelu a Rheoli Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
Nodyn Cyfarwyddyd English Heritage ar y Cylchlythyr i Loegr ar Ddiogelu Safleoedd Treftadaeth y Byd
http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.21142 

Ymgynghoriad ar y Datganiad Polisi Cynllunio arfaethedig 15: Cynllunio i’r Amgylchedd Hanesyddol http://www.communities.gov.uk/documents/planningandbuilding/pdf/consultationhistoricpps.pdf 

Ychwanegu Safleoedd Treftadaeth y Byd at y Gorchymyn Cyffredinol Erthygl 1(5) Tir http://www.opsi.gov.uk/si/si2008/pdf/uksi_20082362_en.pdf 
 
Gogledd Iwerddon:

Datganiad Polisi Cynllunio Gogledd Iwerddon 6 http://www.planningni.gov.uk/index/policy/policy_publications/planning_statements/pps06-archaeology-built-heritage.pdf 

Yr Alban:

Polisi Cynllunio’r Alban 
http://www.scotland.gov.uk/Publications/2010/02/03132605/0

Cymru:

Datganiad Strategol ar Amgylchedd Hanesyddol Cymru http://wales.gov.uk/docs/drah/publications/090921strategicstatementheadlineactionplaneng.pdf 

Polisi Cynllunio a chyngor yng Nghymru http://wales.gov.uk/topics/planning/policy/ppw2002/;jsessionid=WjXPLQ8L1psQnsx5dQ22gp1yT1GJyjBnr2kp98Q96ymzr1wcyGyj!-1738898946?lang=en

Treftadaeth y Byd yn y DU:

Safleoedd Treftadaeth y Byd: Rhestr Betrus Teyrnas Unedig Prydain a Gogledd Iwerddon (DCMS 1999) http://www.culture.gov.uk/reference_library/publications/4739.aspx

Treftadaeth y Byd i’r Genedl – papur ymgynghori
http://www.culture.gov.uk/reference_library/consultations/5629.aspx

Costau a Buddiannau Safleoedd Treftadaeth y Byd yn y DU (a study for DCMS by PricewaterhouseCooper) http://www.culture.gov.uk/reference_library/consultations/5629.aspx

Treftadaeth y Byd i’r Genedl: Identifying, Protecting and Promoting our World Heritage – Government response http://www.culture.gov.uk/reference_library/consultations/6608.aspx

Statws Treftadaeth y Byd: a oes lle i enillion economaidd? (cyhoeddwyd gan Brosiect Treftadaeth y Byd rdal y Llynnoedd)
http://www.lakeswhs.co.uk/documents/WHSTheEconomicGainFinalReport.pdf

Gweler hefyd enwebiadau a chynlluniau rheoli diweddar:

Cynllun Enwebu a Rheoli Wal Antoni http://www.historic-scotland.gov.uk/index/policyandguidance/world_heritage_scotland/antoninewall.htm

Cynllun Enwebu a Rheoli Labordy Tirwedd Darwin http://www.darwinatdowne.co.uk/?f25d5080

Cynllun Enwebu a Rheoli Traphont Ddŵr a Chamlas Pontcysyllte http://www.wrexham.gov.uk/english/heritage/pontcysyllteaqueduct/becoming.htm

Cynllun Rheoli Côr y Cewri http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.8675

Cynllun Rheoli Wal Hadrian http://www.hadrians-wall.org/page.aspx/About-the-World-Heritage-Site/Management-Plan

2-4 Cockspur Street
London SW1Y 5DH
www.culture.gov.uk